Rik en het geheim van de stafkaart
Jonge Woudlopers – Avontuur 5
Een nieuw avontuur
Het was zaterdagmiddag. Rik zat aan zijn bureau en bladerde door zijn Woudloperslogboek. Hij keek naar de tekeningen die hij tijdens zijn eerste hike in de Kennemerduinen had gemaakt. Een damhert, een paar bijzondere bomen en een schets van het duinlandschap. Wat was dat een leuke wandeling geweest!
Hij had er nog vaak aan teruggedacht. Vooral aan de verhalen van opa en alles wat hij onderweg had ontdekt. Eigenlijk wilde hij wel weer op avontuur. Rik pakte zijn telefoon en belde opa.
‘Hé Rik!’ klonk de vertrouwde stem. ‘Hoe is het met mijn jonge woudloper?’

‘Goed, opa! Ik wilde vragen of we binnenkort weer een keer kunnen gaan wandelen.’
‘Dat lijkt me een uitstekend idee. Heb je al iets in gedachten?’
‘Nee, eigenlijk niet. Maar ik vond de vorige keer zo leuk. En opa… mag Sander misschien ook mee?’
‘Natuurlijk mag Sander mee! Met z’n drieën wordt het alleen maar gezelliger.’
Rik glimlachte. ‘En weet je wat?’ vervolgde opa. ‘Ik ken nog wel een mooi gebied waar we naartoe kunnen. Bij Amersfoort liggen prachtige bossen. Daar heb ik vroeger heel wat rondgelopen toen ik nog in militaire dienst was.’
‘Toen je nog soldaat was?’
‘Inderdaad. Maar daar vertel ik morgen wel meer over. Als jullie zin hebben, haal ik jullie morgenochtend vroeg op.’
‘Hoe vroeg?’
‘Halfacht.’
Rik trok een gezicht. ‘Halfacht? Op zondag?’
Opa begon te lachen. ‘Een echte woudloper staat toch zeker niet pas op als de zon al hoog aan de hemel staat?’
‘Oké, opa. Halfacht!’
Op weg naar Amersfoort
De volgende ochtend stond Rik al ruim voor halfacht klaar. Zijn rugzak was ingepakt. Dit keer had hij goed nagedacht over wat hij nodig zou hebben. Een drinkfles, boterhammen, een regenjack, zijn logboek en natuurlijk een potlood. Geen overbodige spullen, zoals tijdens zijn eerste hike.
KISS, dacht Rik tevreden. Houd het eenvoudig.
Even later stopte opa voor de deur. ‘Goedemorgen, woudloper! Alles bij je?’
‘Jazeker!’
‘Mooi. Dan gaan we eerst Sander ophalen.’
Een kwartiertje later zaten de twee jongens achter in de auto. Sander had ook een rugzak meegenomen en was minstens zo enthousiast als Rik. ‘Waar gaan we eigenlijk naartoe?’ vroeg hij.

‘Naar de bossen bij Amersfoort,’ antwoordde opa. ‘Vroeger heb ik daar op de Bernhardkazerne een opleiding gevolgd tot wielverkenner.’
‘Wat is een wielverkenner?’ vroeg Rik.
‘Een militair die met een voertuig op verkenning gaat. Wij reden toen in oude Land Rovers. Zonder dak en vaak met de voorruit naar voren geklapt, plat op de motorkap.’
‘Zonder voorruit?’ riep Sander verbaasd.
‘Jazeker! En als het regende, werd je behoorlijk nat.’
‘Dat lijkt me gaaf!’ zei Rik.
‘Dat vonden wij meestal ook,’ lachte opa. ‘Maar als het koud was, dacht je daar soms anders over.’
‘En wat moesten jullie dan verkennen?’ vroeg Sander.
‘Bijvoorbeeld wegen, kruisingen en terreinen, opzoek naar de ‘vijand’. Je moest goed kunnen kijken en precies weten waar je was. Daarom was kaartlezen bijvoorbeeld ontzettend belangrijk.’
Rik keek naar buiten. ‘Gaan wij vandaag ook verkennen?’
Opa glimlachte. ‘Dat zou zomaar kunnen.’
Een kaart vol geheimen
Na een tijdje rijden kwamen ze aan bij een mooi bosgebied in de omgeving van Amersfoort. De jongens stapten uit, deden hun rugzakken om en keken nieuwsgierig om zich heen. Overal stonden hoge bomen. Tussen de stammen liepen verschillende zandpaden het bos in.
‘Welke kant gaan we op?’ vroeg Sander.
‘Goede vraag,’ zei opa. ‘Maar vandaag ga ik dat niet bepalen.’
Hij opende zijn rugzak en haalde er een grote, zorgvuldig opgevouwen kaart uit. De jongens kwamen dichterbij.
‘Wat is dat?’ vroeg Rik.
‘Een stafkaart. Een gedetailleerde kaart waarop je kunt zien hoe een gebied eruitziet.’
Opa vouwde de kaart open op een houten picknicktafel.

Rik boog zich eroverheen. Hij zag groene vlakken, dunne zwarte lijnen, blauwe tekentjes, cijfers en een heleboel kleine vierkantjes.
‘Het lijkt wel een soort puzzel,’ zei hij.
‘Dat is het eigenlijk ook,’ antwoordde opa. ‘Maar als je eenmaal weet hoe je zo’n kaart moet lezen, kun je er ontzettend veel informatie uit halen.’
Sander wees naar een groen vlak. ‘Is dat bos?’
‘Heel goed! En wat denk je dat die zwarte lijnen voorstellen?’
‘Wegen?’ vroeg Rik.
‘Sommige wel. Andere lijnen stellen bijvoorbeeld paden of grenzen voor. Daarvoor moet je de kaartsymbolen kennen. Die vind je in de legenda.’
‘En wat betekenen al die vierkantjes?’ vroeg Sander.
‘Daar komen we zo op terug. Eerst moeten we weten hoe we de kaart moeten neerleggen.’
Waar is het noorden?
Opa haalde een kompas uit zijn jaszak. ‘Wie weet wat dit is?’ ‘Een kompas!’ riepen de jongens bijna tegelijk.
‘En wat doet een kompas?’
‘Het wijst naar het noorden,’ zei Rik.
‘Precies. Of eigenlijk wijst de kompasnaald naar het magnetische noorden. Dat is niet overal precies hetzelfde als het noorden op een kaart, maar voor onze eerste oefening kunnen we daar prima mee beginnen.’
Opa legde het kompas naast de kaart. ‘Bij een gewone stafkaart is de bovenkant het noorden. Maar als je de kaart zomaar ergens neerlegt, hoeft die bovenkant natuurlijk niet naar het echte noorden te wijzen.’ Hij draaide de kaart een kwartslag. ‘Kijk, nu ligt de kaart verkeerd ten opzichte van de omgeving. Als we op de kaart naar rechts kijken, weten we niet meteen welke kant dat buiten is.’
‘Hoe lossen we dat op?’ vroeg Sander.
‘Door de kaart te oriënteren.’
Opa liet zien hoe ze met het kompas de noordrichting konden bepalen. Daarna draaide hij de kaart voorzichtig totdat het noorden van de kaart ongeveer overeenkwam met de richting die het kompas aangaf. ‘Zo! Nu ligt onze kaart op het noorden.’
Rik keek van de kaart naar het bos. ‘Dan kunnen we dus beter zien welk pad welke kant op loopt?’
‘Inderdaad. En dat maakt het vinden van je weg een stuk gemakkelijker.’
De oude woudlopers
‘Maar opa,’ vroeg Rik, ‘hoe deden de oude woudlopers dat vroeger? Die hadden toch niet zulke mooie kaarten?’ Opa knikte. ‘Dat klopt. In de tijd van de coureurs de bois en de pelsjagers waren grote delen van Noord-Amerika voor Europese reizigers nog nauwelijks in kaart gebracht.’
‘Dan verdwaalden ze zeker voortdurend,’ zei Sander.
‘Dat viel niet altijd mee, maar ze hadden verschillende manieren om hun weg te vinden. Ze volgden rivieren, meren en bekende routes. Ze letten op bergen, opvallende bomen en andere herkenningspunten.’
‘En maakten ze zelf ook kaarten?’ vroeg Rik.
‘Zeker. Sommigen tekenden eenvoudige routeschetsen of hielden bij waar ze langs waren gekomen. Maar ze leerden ook veel van de Indianen.’

‘Die kenden de bossen natuurlijk al,’ zei Rik.
‘Precies. De verschillende Indianenvolken leefden daar al duizenden jaren en beschikten over uitgebreide kennis van het land. Ze kenden de rivieren, de seizoenen, de dieren en de routes. Veel Europese handelaren maakten gebruik van die kennis en van kaarten en aanwijzingen die ze van hen kregen.’
Opa wees naar de stafkaart. ‘Tegenwoordig hebben we veel nauwkeurigere kaarten. Maar één ding is niet veranderd.’
‘Wat dan?’ vroeg Sander.
‘Je moet goed om je heen blijven kijken. Want een kaart vertelt je hoe het terrein eruit zou moeten zien. Met je eigen ogen controleer je of dat klopt.’
Rik knikte. Dat klonk eigenlijk best logisch.
Al die vierkantjes
Opa wees naar de dunne lijnen die over de kaart liepen. ‘En nu die vierkantjes. Kijk eens goed. Wat valt jullie op?‘
‘Er lopen lijnen van boven naar beneden,’ zei Rik.
‘En van links naar rechts,’ vulde Sander aan.
‘Precies. Samen vormen ze een raster. De vakken noemen we kaartvierkanten.’
‘Waarom staan die erop?’ vroeg Rik.
‘Omdat je daarmee een plaats op de kaart kunt aangeven. De lijnen hebben nummers. Met die nummers kun je bepalen in welk kaartvierkant iets ligt.’
Opa wees een punt aan. ‘Stel dat iemand zegt dat hij zich ergens in dit kaartvierkant bevindt. Dan weet je al veel beter waar je moet zoeken.’
‘Maar dan kan hij nog overal in dat vierkant staan,’ merkte Sander op.
‘Heel scherp! Daarom kun je met nauwkeurigere coördinaten ook een preciezer punt aangeven. Maar dat bewaren we voor een volgende keer.’ Daarna liet opa zien hoe je met de schaal van een kaart de werkelijke afstand kunt berekenen. ‘Op deze kaart staat een schaal. Bij een schaal van 1 op 25.000 betekent één centimeter op de kaart 250 meter in werkelijkheid.’
Rik pakte een potlood en keek naar de kaart. ‘Dus vier centimeter is een kilometer?’
‘Helemaal goed!’
Sander keek bewonderend naar zijn vriend. ‘Zo, jij bent snel.’
Rik grijnsde. ‘Ik kan ook weleens iets goed hebben.’
De opdracht
Opa vouwde de kaart een stukje verder open en wees naar een plek in het bos. ‘Kijk, jongens. Hier zijn we nu ongeveer.’ Hij liet zien waar de parkeerplaats lag en welke paden ze vanaf daar konden volgen. ‘En hier…’ Hij wees naar een andere plek op de kaart. ‘…daar wil ik straks graag mijn boterhammen opeten.’
‘Hoe komen we daar?’ vroeg Sander.
‘Dat mogen jullie uitzoeken.’
Rik keek verbaasd op. ‘Wij?’
‘Jazeker. Jullie hebben nu de belangrijkste dingen geleerd. Zoek maar een geschikte route.’

De jongens bogen zich over de kaart. ‘We kunnen hier rechtdoor,’ zei Rik, terwijl hij met zijn vinger een pad volgde.
‘Ja, maar kijk,’ zei Sander. ‘Dan moeten we hier ergens afslaan. Misschien is dat pad moeilijk te vinden.’
‘Dan kunnen we ook dit brede pad nemen.’
‘Maar dat is veel langer!’
Opa luisterde glimlachend naar de discussie. ‘Wat denken jullie? Is de kortste route altijd de beste?’
Rik dacht even na. ‘Nee, misschien niet. Als je ergens niet verder kunt, moet je weer terug.’
‘Precies. En op sommige plekken mag je helemaal niet van de paden af. Dat moet je ook meenemen in je keuze.’
Na wat overleg waren de jongens het eens. Ze zouden eerst het brede bospad volgen en bij de tweede grote kruising linksaf slaan. ‘Goed,’ zei opa. ‘Dan mogen jullie voorop.’
Waar zijn we eigenlijk?
Het eerste stuk ging uitstekend. Rik liep met de kaart in zijn handen voorop. Sander keek voortdurend naar de omgeving. ‘Daar is een kruising!’ riep hij.
‘Even kijken,’ zei Rik. Hij bestudeerde de kaart. ‘Volgens mij moeten we rechtdoor.’
Ze liepen verder. Onderweg zagen ze een specht tegen een boomstam tikken, verschillende paddenstoelen en een eekhoorn die razendsnel langs een boom omhoog schoot. Rik wilde alles bekijken, maar Sander herinnerde hem aan hun opdracht. ‘We moeten wel op de kaart blijven letten!’
Na een tijdje kwamen ze bij een splitsing. Rik keek naar links en naar rechts. ‘Volgens mij moeten we hier links.’
‘Weet je het zeker?’ vroeg Sander.
‘Ja, denk het wel.’
Ze sloegen linksaf. Maar na een paar honderd meter begon Sander te twijfelen. ‘Rik, volgens mij klopt er iets niet.’
‘Hoezo?’
‘We zouden toch langs een open stuk komen? Maar ik zie alleen maar bomen.’

Rik keek op de kaart. Hij draaide hem een beetje naar links. Daarna naar rechts. ‘Hmm…’
Opa bleef rustig staan. ‘Wat is er aan de hand, jongens?’
‘Volgens mij zijn we verkeerd gelopen,’ gaf Rik toe.
‘Dat kan gebeuren. Wat gaan jullie nu doen?’
‘Teruglopen?’ stelde Sander voor.
‘Misschien. Maar probeer eerst eens vast te stellen waar jullie zijn.’
Rik keek om zich heen. Daar stond een opvallende grote beuk, vlak bij een smal zijpad. ‘Wacht eens! Volgens mij zijn we niet bij de tweede kruising linksaf gegaan, maar al bij de eerste!’
Sander keek mee. ‘Ja! En dan moeten we terug naar dat brede pad.’
Opa knikte tevreden. ‘Kijk, dat is nu kaartlezen. Niet zomaar blijven doorlopen als je twijfelt, maar stoppen, nadenken en controleren waar je bent.’
De jongens liepen terug naar de kruising. Ditmaal vonden ze de juiste route.
De beste boterhammen van de wereld
Een klein uur later bereikten ze hun bestemming: een rustige plek aan de rand van een open terrein, waar ze vanaf een bankje mooi over het landschap konden uitkijken. ‘We zijn er!’ riep Sander.
‘En helemaal zelf gevonden!’ voegde Rik eraan toe.
Opa zette zijn rugzak neer. ‘Nou, heren verkenners, dat hebben jullie keurig gedaan.’ Hij haalde zijn vertrouwde groene thermosfles tevoorschijn. ‘Wie wil er thee?’
‘Ik!’ riepen de jongens. Even later zaten ze met hun boterhammen op het bankje. Rik keek tevreden naar de kaart die naast hem lag. ‘Weet je wat ik zo leuk vind, opa? Eerst leek die kaart hartstikke ingewikkeld. Maar eigenlijk kun je er best veel op zien.’
‘En we zijn niet eens echt verdwaald,’ zei Sander.

Opa trok zijn wenkbrauwen op. ‘O nee?’
‘Nou ja, een klein beetje dan.’
Ze begonnen alle drie te lachen. ‘Een goede woudloper hoeft niet alles meteen te weten,’ zei opa. ‘Maar hij moet wel blijven nadenken, goed kijken en bereid zijn van zijn fouten te leren.’ Rik nam een slok thee.
‘Volgende keer wil ik nog meer leren over dat kompas.’
‘Dat gaan we zeker doen,’ antwoordde opa. ‘Want met een kaart en kompas kun je nog veel meer dan jullie vandaag hebben ontdekt.’
‘Zoals wat?’ vroeg Sander.
Opa glimlachte geheimzinnig. ‘Dat zien jullie een volgende keer wel.’
Terug naar huis
Op de terugweg mochten Rik en Sander opnieuw de route bepalen. Deze keer ging het een stuk gemakkelijker. Ze controleerden bij iedere kruising waar ze waren, hielden de kaart goed gericht en vergeleken de paden met wat ze op papier zagen. Toen ze uiteindelijk weer bij de auto aankwamen, waren ze behoorlijk moe. Maar ook trots.
‘Bedankt, opa!’ zei Rik. ‘Dit was echt een gaaf avontuur.’
‘Graag gedaan, jongens. En wat hebben we vandaag geleerd?’
Sander dacht even na. ‘Dat je een kaart niet zomaar alle kanten op moet draaien.’
‘En dat je bij twijfel beter even kunt stoppen,’ vulde Rik aan.
‘Heel goed,’ zei opa. ‘En vergeet niet dat de beste kaartlezer ook zijn ogen gebruikt.’
Die avond zat Rik weer aan zijn bureau. Hij sloeg zijn Woudloperslogboek open en begon te schrijven.
Zondag – Ons eerste kaartleesavontuur
Vandaag ben ik met opa en Sander naar de bossen bij Amersfoort geweest. Opa heeft ons geleerd hoe je een stafkaart leest. We weten nu wat kaartvierkanten zijn, hoe je de kaart op het noorden legt en hoe je een route kunt zoeken. We liepen één keer verkeerd, maar we hebben zelf ontdekt waar het misging.
Vroeger maakten de oude woudlopers soms hun eigen kaarten. Misschien ga ik dat ook eens proberen. Het leukste was dat Sander en ik zelf de weg mochten zoeken.
Rik legde zijn potlood neer. Hij keek nog eens naar de kleine schets die hij onder zijn verhaal had getekend: een paar bospaden, een kruising en een bankje. Daarna schreef hij er met grote letters onder:
EEN GOEDE WOUDLOPER WEET WAAR HIJ IS, WAAR HIJ NAARTOE WIL EN HOE HIJ DAAR KAN KOMEN.
Tevreden sloot hij zijn logboek. Het volgende avontuur kon wat hem betreft niet snel genoeg beginnen.

Zelf op avontuur!
Heb jij weleens een wandelkaart bekeken? Probeer samen met een volwassene een eenvoudige route uit te stippelen in een park of bos bij jou in de buurt. Zoek op de kaart waar de paden lopen, waar je kunt afslaan en welke herkenningspunten je onderweg kunt tegenkomen. Misschien ontdek je wel dat je veel meer op een kaart kunt zien dan je dacht!
In het Jonge Woudlopers Handboek leer je hoe je een kaart leest, wat de symbolen betekenen en hoe je met een kompas de juiste richting kunt vinden.
Weest Paraat!




Geef een reactie